Koningin Beatrix wilde dat het Nationaal Slavernijmonument in Amsterdam alleen het einde van de slavernij zou herdenken, niet de slachtoffers ervan. Dat schrijft historicus Gert Oostindie in zijn boek Van Willem de Zwijger tot Willem-Alexander. Het boek is vrijdag verschenen. Aan de hand van haar eigen aantekeningen laat hij zien hoe zij zich voorbereidde op de onthulling.
Inzage in het Geheim Archief van het Kabinet van de Koning
Oostindie baseert zich op stukken uit het Geheim Archief van het Kabinet van de Koning. Hij kreeg daar inzage voor zijn onderzoek. In dat archief worden ook persoonlijke notities van Beatrix bewaard. Die aantekeningen vormen de kern van zijn verhaal over het monument.
Het boek is het resultaat van onderzoek naar het koloniale verleden van de Oranjes. Oostindie volgt daarin de rol van het koningshuis door de eeuwen heen, van Willem de Zwijger tot en met Willem-Alexander. De passages over het Nationaal Slavernijmonument laten zien hoe een staatshoofd in de praktijk omging met de herdenking van dit verleden.
Eis: bevrijding herdenken, geen slachtoffers
Volgens het boek eiste Beatrix: ‘De onthulling zal in het teken staan van de bevrijding uit slavernij – géén herdenking van slachtoffers. Dit zal in de toespraken tot uitdrukking dienen te komen.’ De formulering is stellig. Het gaat in de notitie niet alleen om haar eigen voorkeur, maar om de toon die de sprekers tijdens de plechtigheid moesten aanslaan.
Daarmee onderscheidde zij twee dingen die vaak samenvallen: het vieren van het einde van de slavernij en het herdenken van de mensen die eronder leden. Beatrix wilde volgens haar aantekeningen alleen het eerste centraal stellen.
Huiver voor sterke emoties
Oostindie ziet in de aantekeningen ‘een grote huiver voor sterke emoties’. Hij wijst daarbij op de notitie ‘Geen kransleggingen – verkeerd symbool’. Een krans is het gebruikelijke teken van herdenking en sluit aan bij het herdenken van slachtoffers. Beatrix vond dat bij deze onthulling niet passen.
Ook schreef zij dat deze geschiedenis ‘zo vreselijk dramatisch [wordt] beleefd’. Het citaat laat zien hoe zij de reacties op het slavernijverleden inschatte. Hoe zij die opmerking precies bedoelde, laat het boek in het midden. De woorden staan in haar eigen aantekeningen.
Gesprekken met familie en minister Van Boxtel
Beatrix maakte de aantekeningen na gesprekken met haar familie en met toenmalig minister Roger van Boxtel. Zij schreef ze dus op in een periode waarin de plannen voor de onthulling werden besproken.
Het gaat om een gesprek dat volgens de aantekeningen een duidelijke wens van de minister liet zien. Van Boxtel zag liefst een lid van het staatshoofd bij de onthulling van het Nationaal Slavernijmonument in Amsterdam. Beatrix voelde daar niets voor. Dat de koningin over die weigering schreef dat het ‘héél verkeerd’ zou vallen, laat zien dat zij de uitkomst niet licht opvatte.
Van Boxtel wilde graag dat Beatrix zelf of haar zoon Willem-Alexander het monument zou onthullen. Beatrix voelde daar niets voor. Nadat Van Boxtel erop had aangedrongen, noteerde zij: ‘Weigeren te onthullen – valt héél verkeerd.’ Uit die regel blijkt dat zij de gevolgen van een weigering zag, terwijl zij liever niet zelf het initiatief nam.
Kritiek op de vormgeving van het monument
Volgens Oostindie was Beatrix ‘niet enthousiast over de vormgeving van het monument’. Zijn oordeel past bij de rest van de notities: voorzichtig, afstandelijk en gericht op beheersing van de sfeer rond de onthulling.
Het boek gaat verder niet in op wat de koningin precies aan de vormgeving niet beviel. In de aangehaalde passages wordt dat niet uitgewerkt. Wel is duidelijk dat het ontwerp en de toon van de plechtigheid samen onderdeel waren van haar aarzeling.
‘Wij ernaar toe – excuses – Niet op ingegaan’
Enkele uren voor de onthulling noteerde Beatrix nog: ‘Wij ernaar toe – excuses – Niet op ingegaan.’ De regel staat in haar aantekeningen vlak voor de plechtigheid. Oostindie gebruikt hem als onderdeel van het beeld dat uit de notities oprijst.
Het boek legt in de aangehaalde passages niet uit wat er precies met ‘excuses’ wordt bedoeld. De woorden staan er zoals Beatrix ze schreef, als korte aantekening op de dag zelf.
Opvallend is de uitdrukking Geheim Archief, waarin de persoonlijke notities van Beatrix bewaard worden. Oostindie kreeg daar voor zijn onderzoek naar het koloniale verleden van de Oranjes inzage in. De aantekeningen over het slavernijmonument zijn daardoor voor het eerst buiten het paleis te lezen, in het boek dat vrijdag verscheen.
Wat het boek nu toevoegt
De notities geven een zeldzaam inkijkje in hoe het staatshoofd zich bemoeide met de inrichting van een nationale herdenking. Het gaat om haar eigen woorden, uit haar eigen aantekeningen, vastgelegd in een archief dat normaal gesloten blijft.
Het boek van Oostindie is vrijdag gepubliceerd. Het onderzoek naar het koloniale verleden van de Oranjes loopt daarin uit op een reeks onthullingen, waarvan de passages over het Nationaal Slavernijmonument de eerste zijn die aandacht krijgen.
