Koning Willem-Alexander had de resultaten van het onderzoek naar de rol van het koningshuis in het koloniale verleden al enkele maanden in handen voordat ze vrijdag 2 oktober in Leiden werden gepresenteerd. Dat zei hoofdonderzoeker Gert Oostindie na afloop van de presentatie. De koning had het onderzoek zelf in gang gezet, maar het werd volledig onafhankelijk van het koninklijk huis uitgevoerd.
Initiatief van de koning zelf
Willem-Alexander nam in 2022 het initiatief tot het onderzoek naar de rol van het Huis Oranje-Nassau in de koloniale geschiedenis van Nederland. Bij de aankondiging in december 2022 zei hij dat diepgaande kennis van het verleden essentieel is om historische feiten en ontwikkelingen te begrijpen. Zo kan de impact daarvan op mensen en gemeenschappen volgens hem zo scherp en eerlijk mogelijk onder ogen worden gezien. Dat moest ook gelden voor de rol van zijn eigen familie. Hij sprak toen van ‘grondig, kritisch en onafhankelijk onderzoek’, waartoe hij opdracht had gegeven.
Het onderzoek werd destijds uitgezet bij de Universiteit Leiden. Het zou vooral gaan om de periode van de late zestiende eeuw tot het postkoloniale heden. Voor de duur werd ongeveer drie jaar uitgetrokken. Oostindie, emeritus hoogleraar koloniale en postkoloniale geschiedenis en auteur van het boek ‘De parels van de Kroon’, kreeg de leiding over de begeleidende commissie.
Boeken gingen naar de staf van de koning
Volgens Oostindie kreeg de staf van de koning de boeken toen de definitieve versies bij de uitgever lagen. Dat was enkele maanden voor de presentatie. ‘Ze hebben alle boeken gekregen op het moment dat er niks meer veranderd ging worden. Met de mededeling: dit is de laatste versie’, zei de onderzoeker. Het moment van overdracht was dus bewust gekozen: de inhoud kon niet meer worden bijgesteld.
Die volgorde is relevant voor de vraag hoe onafhankelijk het onderzoek is. Het koninklijk huis ontving de resultaten pas toen er niets meer aan te veranderen viel. Op de inhoud had het huis daarmee geen invloed meer.
Oostindie gaat ervan uit dat de koning las
Of de koning de boeken ook daadwerkelijk heeft gelezen, kan Oostindie niet vaststellen. Hij gaat daar wel van uit. ‘Hij heeft ze zonder enige twijfel gelezen, anders zou hij niet zeggen: ik omarm het onderzoek’, zei hij. ‘Hij weet wat erin staat en heeft daar dus kennelijk ook geen bezwaar tegen.’
Daarmee baseert Oostindie zijn aanname op wat de koning zelf zei tijdens de presentatie. Het is een redenering van de hoofdonderzoeker en geen bevestiging vanuit het koninklijk huis.
‘Onverbloemd en indringend’
De resultaten werden vrijdag gepresenteerd in het Academiegebouw van de Universiteit Leiden. De koning noemde de bevindingen daar ‘onverbloemd en indringend’ en zei de resultaten te omarmen. Hij reageerde ook op een van de conclusies: dat het de Oranjes in het verleden ontbrak aan ’tegendraads leiderschap’. Die conclusie noemde hij ‘schrijnend en confronterend’.
De koning gaf zijn reactie in een live uitgezonden presentatie. Dat past bij de manier waarop hij het onderzoek altijd heeft neergezet: als een gezamenlijke poging om het verleden eerlijk onder ogen te zien, zonder te vooruit te lopen op wat daaruit zou volgen.
Zestig onderzoekers en een onafhankelijke commissie
Circa zestig onderzoekers werkten de afgelopen jaren aan de onderzoeksboeken. Oostindie overhandigde de boeken aan de koning. Een van de publicaties is het samenvattende publieksboek ‘Oranje en de Koloniën, 1600-2025. De koloniale geschiedenis van het Huis Oranje-Nassau’. Dat boek is bedoeld voor een breed publiek, naast de uitgebreidere onderzoeksdelen.
Het onderzoek werd begeleid door een onafhankelijke commissie. Naast Oostindie zaten daarin Esther Captain, Kathleen Ferrier en Henk te Velde. Volgens de Universiteit Leiden formuleerde de commissie zelfstandig en onafhankelijk de opdracht, stelde zij de onderzoeksgroep samen en begeleidde zij het onderzoek. De onafhankelijkheid zat dus niet alleen in de uitvoering, maar ook in de opzet van het onderzoek.
Live op NPO1 en verdieping in de middag
De presentatie in het Academiegebouw werd door de NOS live uitgezonden op NPO1. Na de inontvangstneming van de boeken zou de koning afscheid nemen. In de middag stonden verdiepende presentaties van onderzoekers over het onderzoek op het programma. Daarmee kregen de bevindingen meer uitleg dan in de ochtendpresentatie mogelijk was.
De avond voor de presentatie zond de NOS bovendien een special uit op NPO 2. Presentator Saïda Maggé sprak daarin met koningshuisverslaggever Simone Tukker en een gast. Zij brachten de momenten samen waarop de koning excuses aanbood voor het koloniale verleden van de Oranjes.
Wat de presentatie laat zien
De presentatie laat zien dat de koning de resultaten niet pas in Leiden voor het eerst onder ogen kreeg, maar al maanden de tijd had om ze te laten bestuderen. Dat maakt zijn reactie ter plekke, met woorden als ‘onverbloemd en indringend’ en ‘schrijnend en confronterend’, een gewogen reactie op bevindingen die hij kende. Het onderzoek zelf blijft los daarvan staan: de commissie en de onderzoekers bepaalden de opzet en de inhoud, en de koning ontving de boeken pas toen de teksten vaststonden.
Bronnen en credits
Bronnen: Nieuws.nl, RTL Nieuws, nos.nl, universiteitleiden.nl, plusonline.nl, tvgids.nl, vrt.be
Foto: Koning Willem-Alexander tijdens een herdenking — U.S. Embassy The Hague (bron), Public domain
_hosts_the_Memorial_Day_ceremony_at_Netherlands_American_Cemetery_May_25,_2025_-_30.jpg){kind=link}