Kim Putters is er helder over: het kabinet heeft tijdens de coronacrisis een cruciale fout gemaakt. Niet alleen in beleid, maar vooral in de manier waarop het dat beleid aan de samenleving uitlegde. De oud-directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) trok woensdag voor de parlementaire enquêtecommissie corona stevig van leer over de communicatie rondom de avondklok. Zijn boodschap is er een die nog lang zal nadreunen in het debat over het coronabeleid.
Verhoor bij de parlementaire enquêtecommissie
De parlementaire enquêtecommissie corona is in Den Haag bezig met openbare verhoren over het coronabeleid van de afgelopen jaren. Doel is om te reconstrueren hoe beslissingen tot stand kwamen, wie welke rol speelde en wat er beter had gekund. Verschillende experts, ambtenaren en betrokkenen passeren daarbij de revue. Woensdag was het de beurt aan Kim Putters, die jarenlang als directeur leiding gaf aan het SCP en vanuit die rol het kabinet adviseerde over maatschappelijke ontwikkelingen tijdens de pandemie.
Het SCP volgde gedurende de hele coronaperiode nauwgezet hoe Nederlanders de crisismaatregelen ervoeren. Omdat het planbureau continu onderzoek deed naar maatschappelijke gevolgen, had Putters een unieke positie om te beoordelen hoe het overheidsbeleid bij burgers landde. Die positie maakt zijn kritiek des te relevanter. Bovendien is het verhoor onderdeel van een breder onderzoek dat beoogt lessen te trekken voor toekomstige crises.
Avondklok als pijnlijk voorbeeld
De avondklok, die in februari 2021 werd ingevoerd, is voor Putters het schoolvoorbeeld van hoe het niet moet. De maatregel raakte mensen diep in hun dagelijks leven en beperkte fundamentele vrijheden. Toch legde het kabinet volgens Putters onvoldoende uit waarom juist dit instrument werd ingezet en welke alternatieven daarvoor lagen. Daardoor ontstond wantrouwen bij een groot deel van de bevolking.
“De avondklok was zo’n zware maatregel, dat gaat lang doorwerken in het vertrouwen in de overheid”, zei Putters tegen de commissie. Dat is een opvallende uitspraak, omdat hij daarmee aangeeft dat de schade verder reikt dan de maatregel zelf. Het gaat hem om het bredere effect op de relatie tussen burgers en de overheid. Bovendien benadrukt hij dat dit geen onvermijdelijk gevolg was, maar een gevolg van slechte communicatie.
Dilemma’s hadden gedeeld moeten worden
Volgens Putters had het kabinet openlijk moeten communiceren over de afwegingen die aan besluiten als de avondklok voorafgingen. “Je kunt niet zomaar grondrechten tegenover elkaar zetten”, zei hij. “Het is een politieke weging en het is cruciaal die met de samenleving te delen.” Daarmee wijst hij op een fundamenteel bezwaar: de overheid nam ingrijpende beslissingen, maar deelde de achterliggende redenering onvoldoende.
Binnen het SCP werd dit gemis al vroeg gesignaleerd. “We hebben binnen het SCP vaak tegen elkaar gezegd dat we helderdere communicatie willen zien”, aldus Putters. “De samenleving goed meenemen in de dilemma’s is echt cruciaal.” Dat er intern bij het planbureau al aan de bel werd getrokken, maar dat dit onvoldoende werd opgepikt, maakt de kritiek van Putters extra indringend. Blijkbaar werden die signalen niet of nauwelijks vertaald naar beter beleid.
Impact op het vertrouwen in de overheid
De gevolgen van gebrekkige communicatie zijn, volgens Putters, niet snel vergeten. Wanneer mensen het gevoel krijgen dat de overheid beslissingen neemt zonder hen daarin mee te nemen, erodeert het vertrouwen structureel. Dat vertrouwen is bovendien moeilijk te herstellen, zeker als maatregelen zo ingrijpend zijn als een avondklok. Putters presenteert dit als zijn persoonlijke inschatting, maar het is een inschatting die is gebaseerd op jarenlang onderzoek naar de Nederlandse samenleving.
Voor burgers die destijds moesten omgaan met verwarrende en soms tegenstrijdige boodschappen van de overheid, klinkt de analyse van Putters herkenbaar. Velen begrepen niet goed waarom bepaalde maatregelen werden genomen, terwijl andere werden versoepeld. Die onduidelijkheid voedde scepsis en, in sommige gevallen, openlijke weerstand. De avondklokrellen van februari 2021 zijn daarvan misschien wel het meest zichtbare bewijs.
Bredere les voor crisisbeleid
De verklaring van Putters past in een bredere discussie over transparantie in tijden van crisis. Overheden staan bij rampen en pandemieën voor een klassieke spanning: enerzijds moet snel worden gehandeld, anderzijds is draagvlak noodzakelijk voor effectief beleid. Die twee belangen botsen regelmatig. Echter, zo stelt Putters impliciet, die spanning rechtvaardigt géén gebrekkige uitleg aan de bevolking. Integendeel, juist in een crisis is transparantie essentieel.
Daarnaast is de kritiek van Putters relevant in het licht van toekomstige crises. De les die hij trekt, is niet alleen een terugblik op corona, maar ook een waarschuwing voor volgende keren. Als overheden ook dan nalaten om dilemma’s te delen, zullen ze opnieuw stuiten op wantrouwen en maatschappelijke verdeeldheid. De parlementaire enquêtecommissie corona is er mede op gericht om precies dit soort lessen te destilleren uit de pandemie.
Enquête gaat verder
De parlementaire enquêtecommissie corona zet haar werkzaamheden voort met meer verhoren van betrokkenen. Het onderzoek richt zich op de vraag hoe het kabinet beslissingen nam, welke informatie daarbij beschikbaar was en in hoeverre de samenleving daarin werd meegenomen. De verklaring van Kim Putters legt daarbij een gevoelig punt bloot: niet het beleid zelf stond altijd centraal in de kritiek van experts, maar de manier waarop dat beleid werd uitgelegd en verantwoord. De commissie zal haar bevindingen te zijner tijd presenteren in een eindrapport met aanbevelingen voor de toekomst.
Bronnen en credits
Bronnen: Ditjes & Datjes, NU.nl, Nieuws.nl
