Rechtbank Gelderland gaat door met het opleggen van dwangsommen aan de Dienst Toeslagen. Dat gebeurt ondanks een uitspraak van de Raad van State die eerder dit jaar aangaf dat dwangsommen niet meer helpen. Voor gedupeerden van de toeslagenaffaire betekent dit dat er toch nog een middel overblijft om de trage overheidsdienst tot actie te dwingen.
De kwestie draait om de manier waarop de overheid omgaat met slachtoffers van de toeslagenaffaire. Duizenden ouders raakten in financiële problemen doordat de Belastingdienst hen destijds ten onrechte fraude verweet. Als compensatie hebben zij recht op een vaste vergoeding van 30.000 euro. Daarnaast kunnen zij aanspraak maken op aanvullende compensatie, gebaseerd op de werkelijke schade die zij hebben geleden.
Het probleem zit in de uitvoering. De Dienst Toeslagen moet per geval berekenen hoe groot die werkelijke schade is. Dat proces duurt echter vaak veel langer dan wettelijk is toegestaan. Ouders die al jaren wachten, hebben weinig manieren om druk uit te oefenen op de dienst. Daarom stapten velen naar de rechter om alsnog een besluit af te dwingen.
Raad van State trekt aan de rem
In juni greep de Raad van State in. Het hoogste bestuursrechtelijke orgaan van Nederland oordeelde dat de Dienst Toeslagen volledig is vastgelopen. Volgens de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State heeft het opleggen van dwangsommen geen enkel effect meer. De dienst kan simpelweg niet sneller werken, ongeacht de financiële prikkel die een dwangsom met zich meebrengt.
Die uitspraak leek het einde te betekenen van dwangsommen als instrument in toeslagenzaken. Toch besloot rechtbank Midden-Nederland eerder al om daarmee door te gaan. Nu volgt rechtbank Gelderland dat voorbeeld. Beide rechtbanken redeneren dat gedupeerde ouders zonder dwangsom helemaal geen instrument meer hebben om de dienst tot een besluit te bewegen.
Gedupeerden zonder alternatief
De redenering van de rechtbanken is in de kern eenvoudig. Wanneer de Dienst Toeslagen een wettelijke termijn overschrijdt, kunnen gedupeerden normaal gesproken een dwangsom eisen. Dat zet de dienst onder druk om alsnog te beslissen. Als die mogelijkheid wegvalt, blijven ouders afhankelijk van de goodwill van de overheid. Volgens de rechtbanken is dat onwenselijk, zeker omdat de dienst al jarenlang kampt met achterstanden.
Bovendien speelt mee dat de vertragingen niet incidenteel zijn. De Dienst Toeslagen heeft al langere tijd moeite om binnen de gestelde termijnen te beslissen over aanvullende compensatie. Daardoor stapelen zaken zich op, terwijl gedupeerden vaak al jaren in onzekerheid leven over hun financiële situatie. De rechtbanken zien dwangsommen daarom als een noodzakelijk drukmiddel, ook al erkent de Raad van State dat het effect ervan beperkt is.
Hoger beroep in aantocht
De juridische strijd is nog niet gestreden. Tegen de eerdere uitspraken van rechtbank Midden-Nederland is inmiddels hoger beroep ingesteld. Dat beroep komt terecht bij de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State, hetzelfde orgaan dat in juni al oordeelde dat dwangsommen niet effectief zijn. Daarmee ontstaat een opvallende situatie: dezelfde rechterlijke instantie moet zich opnieuw buigen over een kwestie waarover zij eerder al een duidelijk standpunt innam.
Onduidelijk is nog wanneer de Afdeling bestuursrechtspraak uitspraak zal doen. Ook is niet bekend wie precies het hoger beroep heeft aangespannen. Wel is duidelijk dat de uitkomst grote gevolgen kan hebben voor de manier waarop lagere rechtbanken in de toekomst omgaan met trage besluitvorming door de Dienst Toeslagen.
Gevolgen voor gedupeerde ouders
Voor de gedupeerden zelf is de uitkomst van dit juridische steekspel niet zonder belang. Zolang rechtbanken dwangsommen blijven opleggen, houden zij een concreet middel in handen om druk uit te oefenen. Valt dat instrument weg, dan resteert alleen het geduldig wachten op een dienst die al jaren worstelt met haar eigen achterstanden. Voor mensen die al zwaar zijn getroffen door de toeslagenaffaire, kan dat een zware aanvullende last betekenen.
Tegelijkertijd erkennen ook de rechtbanken zelf dat dwangsommen geen wondermiddel zijn. De Raad van State wees er in juni terecht op dat een dwangsom de onderliggende capaciteitsproblemen bij de Dienst Toeslagen niet oplost. Toch kiezen rechtbanken Gelderland en Midden-Nederland ervoor om het instrument te behouden, in de hoop dat het ten minste enige druk uitoefent op de trage besluitvorming.
Een principiële kwestie
Achter deze juridische discussie schuilt een breder vraagstuk over de verhouding tussen burger en overheid. Wanneer een overheidsdienst structureel faalt in het nakomen van wettelijke termijnen, moet de rechter dan machteloos toekijken, of blijft ingrijpen gerechtvaardigd, ook als het effect beperkt is? Rechtbank Gelderland en rechtbank Midden-Nederland kiezen duidelijk voor het laatste standpunt. Zij stellen het belang van individuele gedupeerden boven de constatering dat de dienst als geheel is vastgelopen.
Deze principiële keuze zal ongetwijfeld meewegen in de behandeling van het hoger beroep. De Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State moet straks een balans vinden tussen praktische realiteit en rechtsbescherming van burgers. Die afweging raakt niet alleen de toeslagenaffaire, maar kan ook precedentwerking hebben voor andere trajecten waarin overheidsdiensten worstelen met achterstanden.
Voor nu blijft de situatie in ieder geval helder: gedupeerden die bij rechtbank Gelderland of Midden-Nederland een zaak aanspannen, kunnen nog altijd rekenen op de mogelijkheid van een dwangsom. Of dat na de uitspraak van de Raad van State in hoger beroep zo blijft, moet nog blijken. Tot die tijd blijven duizenden ouders afwachten wanneer hun dossier eindelijk wordt afgerond.
Bronnen en credits
Bronnen: Ditjes & Datjes, Nieuws.nl
