Rector De Sutter keert zich tegen eigen aanstelling Cofnas: ‘Die vrijheid is niet onbeperkt’

De Universiteit Gent heeft onderzoeker Nathan Cofnas per direct op non-actief gezet. Aanleiding zijn zijn uitspraken over de Britse hoogleraar Jason Arday, die vorige week dood werd aangetroffen in zijn woning. Opvallend is vooral dit: dezelfde universiteit verdedigde eerder dit jaar nog met stelligheid de omstreden aanstelling van de Amerikaan.

Van verdedigde benoeming naar tuchtprocedure

Cofnas begon begin dit jaar als postdoctoraal medewerker in Gent. Zijn komst leidde meteen tot onrust op de campus. Honderden studenten en personeelsleden tekenden protest aan tegen zijn aanwezigheid. Zij noemden zijn uitlatingen racistisch en vonden dat zijn aanstelling botste met de waarden van de instelling. Rector Petra De Sutter hield destijds voet bij stuk. Volgens haar was de benoeming netjes volgens de interne regels verlopen. Nu, ruim een half jaar later, klinkt er een heel andere toon vanuit het rectoraat.

De universiteit is inmiddels een tuchtrechtelijk vooronderzoek gestart. In het kader daarvan is Cofnas “preventief geschorst”, meldt de instelling. Zijn recente uitspraken over Arday noemt Gent “zeer ernstig”. Verder wil de universiteit niets kwijt over de inhoud van het dossier. Dat gebeurt naar eigen zeggen om de vertrouwelijkheid van het personeelsdossier en de tuchtprocedure te bewaken.

Wie is de geschorste onderzoeker

Cofnas is biologiefilosoof en al jaren een omstreden figuur in de academische wereld. Hij noemt zichzelf een ‘rassenrealist’ en legt een verband tussen intelligentie en ras. Zo beweerde hij eerder dat er zonder het diversiteitsbeleid van universiteiten geen zwarte academici zouden zijn. Andere onderzoekers wijzen die stellingen af. Volgens hen zijn zijn beweringen wetenschappelijk niet onderbouwd en komen ze neer op pseudowetenschap.

Bovendien heeft Cofnas een verleden aan de Universiteit van Cambridge. Daar werd hij in 2024 ontslagen na beschuldigingen van racisme. Uitgerekend aan die universiteit werkte ook de man over wie hij later zou publiceren. Die overlap maakt de zaak extra beladen voor beide instellingen.

De blogpost die de storm ontketende

In juli publiceerde Cofnas een blogpost over het werk van Arday. Daarin stelde hij dat de hoogleraar sociologie in een deel van zijn academische publicaties plagiaat had gepleegd. Ook zette hij vraagtekens bij een aantal van diens prestaties. Die beschuldigingen zijn niet onafhankelijk vastgesteld en blijven vooralsnog claims van Cofnas zelf. Toch kregen ze snel voet aan de grond in de Britse media.

Na de publicatie ontstond een ware mediastorm rond Arday. Kort daarop legde hij zijn functie in Cambridge neer. Hij erkende dat er fouten in zijn werk waren geslopen, iets wat hij toeschreef aan zijn autisme. Liegen over zijn prestaties deed hij naar eigen zeggen niet. Vlak voor zijn dood sprak hij met Britse media over de druk die hij ervoer. Volgens hem was er sinds zijn aanstelling “een zeer goed georganiseerde en gecoördineerde campagne gaande om hem uit zijn functie te zetten”.

Eerste zwarte hoogleraar van Cambridge

Arday brak in 2023 door als academisch boegbeeld. Op 37-jarige leeftijd werd hij de eerste en jongste zwarte hoogleraar aan de prestigieuze Britse universiteit. Zijn benoeming gold destijds als een mijlpaal en kreeg wereldwijd aandacht. Precies die zichtbaarheid maakte hem echter ook tot doelwit van kritiek. Over zijn doodsoorzaak is niets bekendgemaakt. Vorige week werd hij dood gevonden in zijn woning, kort na zijn vertrek in Cambridge.

Gent zwijgt over de inhoud van het dossier

In een verklaring laat de Universiteit Gent weten geschokt te zijn door het overlijden. Er kwamen volgens de instelling veel bezorgde reacties binnen, van binnen en buiten de campus. “Ook binnen onze eigen academische gemeenschap komt zijn overlijden hard aan”, zegt De Sutter. De rector benadrukte eerder dat Gent hecht aan “academische vrijheid en aan een open academisch debat, ook wanneer standpunten controversieel zijn”. Daar voegde ze een duidelijke kanttekening aan toe: “Die vrijheid is niet onbeperkt. Die vrijheid gaat samen met verantwoordelijkheid en kan worden begrensd om de rechten van anderen te beschermen.”

Cofnas reageerde zelf op zijn blog. Daar schrijft hij dat het onderzoek draait om discriminatie van Arday. Een verdere toelichting geeft hij niet. De universiteit heeft die lezing niet bevestigd en houdt de exacte aanklacht binnenskamers. Daardoor blijft onduidelijk welke concrete uitspraken de doorslag gaven voor de schorsing.

Schokgolf tot in Nederland

De zaak blijft niet beperkt tot Gent en Cambridge. Ook in Nederland leidt het overlijden tot stevige discussies binnen de academische wereld. Hoogleraar Judi Mesman van de Universiteit Leiden doet onderzoek naar mensen van kleur in leiderschapsposities. Zij merkt naar eigen zeggen een duidelijke schok onder deze groep. In de podcast De Dag zet correspondent Fleur Launspach op een rij welke gebeurtenissen de druk op Arday opvoerden. Het debat gaat daarbij over diversiteitsbeleid, over de manier waarop universiteiten mensen benoemen en over de rol van de media.

Grenzen aan het open debat

De kwestie legt een pijnlijk dilemma bloot voor universiteiten. Aan de ene kant willen instellingen ruimte laten voor kritisch onderzoek, ook als dat ongemakkelijk uitpakt. Aan de andere kant moeten zij medewerkers en collega’s beschermen tegen uitlatingen die als discriminerend worden ervaren. Gent koos eerder voor de eerste lijn en verwees naar de eigen procedures. Vervolgens verschoof het accent, nadat de zaak een dodelijke afloop kreeg. Daarmee wordt deze tuchtprocedure een testcase voor de vraag waar academische vrijheid ophoudt.

Voorlopig verandert er weinig aan de situatie van Cofnas. Hij blijft geschorst zolang het vooronderzoek loopt. Wanneer de universiteit een besluit neemt, is niet bekendgemaakt. Duidelijk is wel dat de uitkomst verder reikt dan één personeelsdossier in Gent. Universiteiten in binnen- en buitenland kijken mee, omdat het antwoord raakt aan hun eigen omgang met controversiële onderzoekers.