OM trekt harde grens bij boerenprotest op snelweg: ‘Strafrechtelijk handhaven is het uitgangspunt’

Een fataal ongeval in Den Bosch, twee doden achterin een file veroorzaakt door trekkers, heeft de discussie over snelwegblokkades bij boerenprotesten definitief op scherp gezet. In Oost-Nederland trekken de politie, het Openbaar Ministerie en burgemeester Hubert Bruls van Nijmegen nu een harde, gezamenlijke grens. Wie op de snelweg protesteert met een trekker, riskeert strafrechtelijke vervolging. Hoe die handhaving er in de praktijk uitziet, is een verhaal apart.

Een gezamenlijk front in Oost-Nederland

Burgemeester Bruls deed zijn uitspraken niet alleen namens Nijmegen. In zijn rol als regioburgemeester stuurde hij een gezamenlijke verklaring aan alle burgemeesters in de regio. Daarin maakten de politie Oost-Nederland en het OM hun standpunt onomwonden duidelijk. Onder de regio Oost-Nederland vallen gemeenten in zowel Gelderland als Overijssel. Het gaat dus om een aanzienlijk deel van het land, niet om één gemeente die eigenzinnig opereert.

Bruls benadrukt dat eenheid in beleid essentieel is. Hij ziet het als problematisch als verschillende regio’s anders omgaan met dezelfde regelgeving. “Het is niet uitlegbaar als we in verschillende situaties of regio’s anders omgaan met regelgeving”, aldus Bruls. Voetgangers, tractoren en ander langzaam verkeer horen simpelweg niet op de snelweg. “Dat is geen kwestie van interpretatie, maar de wet”, stelt hij zonder omhaal. Daarmee legt hij de nadruk op de juridische werkelijkheid, en niet op een politieke keuze.

De regio Twente trok eerder deze week al eenzelfde lijn. Daarmee ontstaat er in het oosten van Nederland een duidelijke, regionale consensus. Boeren die van plan zijn met hun trekkers de snelweg op te gaan, kunnen in deze provincies rekenen op actief overheidsoptreden. Dat was voorheen allerminst vanzelfsprekend.

Levensgevaarlijk, niet alleen illegaal

Politiechef Gert Veurink van politie Oost-Nederland onderstreept dat het verbod op snelwegprotesten niet louter draait om juridische handhaving. Er is een directe veiligheidsreden. “We keuren het af dat snelwegen worden gebruikt voor demonstraties, omdat dit levensgevaarlijk is”, zegt Veurink stellig. Hij voegt daaraan toe dat politie in eerste instantie inzet op goede communicatie met burgers en demonstranten. Maar als er strafbare feiten worden gepleegd, treedt de politie ook daadwerkelijk op.

De aanleiding voor dit scherpe standpunt is tastbaar en tragisch. Vrijdag vond in Den Bosch een ernstig verkeersongeluk plaats op de A59. Twee mensen kwamen om het leven in een aanrijding die plaatsvond achterin een file. Die file was ontstaan door trekkers die de weg blokkeerden als onderdeel van een boerenprotest. Sindsdien is de politieke en maatschappelijke druk om in te grijpen flink toegenomen. De doden in Den Bosch geven het debat een ijzingwekkende concreetheid.

Het OM maakt de tanden zichtbaar

Het Openbaar Ministerie laat weinig ruimte voor onduidelijkheid over zijn positie. “Strafrechtelijk handhaven” is het officiële uitgangspunt zodra trekkers op de snelweg rijden. Bovendien stelt het OM nadrukkelijk dat het demonstratierecht strafrechtelijke vervolging in beginsel niet in de weg staat. Dat is een belangrijke nuance. Demonstreren mag, maar niet op elke plek en niet op elke manier.

Toch geeft het OM ook ruimte voor maatwerk in uitvoering. “In de lokale driehoek kan zo nodig nog worden afgestemd op welke wijze en op welk moment strafrechtelijke handhaving op een verantwoorde en efficiënte manier kan plaatsvinden”, aldus het OM. In zo’n lokale driehoek werken politie, het OM en de burgemeester van de betreffende gemeente samen. Daarmee biedt het systeem enige flexibiliteit, zonder de harde norm van handhaving los te laten.

Demonstratierecht botst met verkeersveiligheid

De kwestie raakt aan een fundamenteel spanningsveld in de Nederlandse rechtsstaat. Boeren en andere demonstranten beroepen zich op het recht om te demonstreren, een grondwettelijk beschermd recht. Tegelijkertijd geldt dat recht niet absoluut. Locatiekeuze, tijdstip en methode zijn allemaal factoren die juridisch relevant zijn. Wanneer een demonstratie mensenlevens in gevaar brengt, verschuift de balans.

De verklaring van Bruls en de politie Oost-Nederland zoekt die balans uitdrukkelijk op. Men verbiedt demonstraties niet bij voorbaat, maar verbindt concrete gevolgen aan de keuze om de snelweg te gebruiken. Daarmee geven autoriteiten een duidelijk signaal, ook preventief. Boeren die protesteren via aangemelde trajecten op reguliere wegen, lopen geen direct risico op aanhouding. De snelweg is echter een andere zaak.

Gevolgen voor de boerenbeweging

Voor de boerenbeweging betekent deze lijn een significante verandering in de speelruimte. Snelwegblokkades waren jarenlang een effectief pressiemiddel, juist omdat de overheid terughoudend was met ingrijpen. Die terughoudendheid verdwijnt nu snel. Bovendien dreigt strafrechtelijke vervolging, wat voor individuele boeren grote persoonlijke gevolgen kan hebben.

Omdat de beleidsverklaring afkomstig is van een brede coalitie, inclusief het OM, is de kans klein dat individuele gemeenten straks een ander beleid voeren. Bovendien versterkt de oproep van Bruls aan alle burgemeesters in de regio de druk om consistent op te treden. De verwachting is dan ook dat andere regio’s in Nederland soortgelijke verklaringen zullen afgeven. De koers is ingezet.

Wat volgt er nu

De verklaring van politie Oost-Nederland, het OM en burgemeester Bruls markeert een breuk met de eerdere, vaak gedoogde praktijk. Hoe de handhaving er in concrete situaties uitziet, beslist de lokale driehoek per geval. Maar de richting is helder. Trekkers op de snelweg zijn verboden terrein, met of zonder protest. De twee doden in Den Bosch hebben de politieke wil om dit te handhaven in één klap vergroot. Of boeren hun protesttactiek zullen aanpassen, of juist de confrontatie zullen opzoeken, wordt de komende weken duidelijk.

Bronnen: Ditjes & Datjes, Nieuws.nl