Criminelen verdienen miljoenen aan blikjes zonder statiegeld: ‘Gaat om tientallen miljoenen stuks’

Georganiseerde misdaad verdient aan de illegale import van blikjes zonder statiegeld. Jaarlijks worden er naar schatting tussen de 25 en 50 miljoen blikjes zonder statiegeld verkocht in Nederland. Dat blijkt uit onderzoek van EenVandaag, dat de omvang van deze handel blootlegt en aantoont hoe makkelijk consumenten en ondernemers aan deze blikjes kunnen komen.

Statiegeld ingevoerd, maar niet gehandhaafd

Sinds 2023 geldt in Nederland statiegeld op blikjes. De overheid voerde dit in om de hoeveelheid zwerfafval terug te dringen en consumenten te stimuleren lege blikjes in te leveren. Het idee is simpel: wie een blikje koopt, betaalt statiegeld. Wie het lege blikje inlevert, krijgt dat geld terug. Zo blijven blikjes uit de natuur en van straat.

Maar de praktijk blijkt weerbarstiger. Ondanks de invoering van statiegeld zijn blikjes zonder die heffing nog steeds volop verkrijgbaar in Nederland. Niet via obscure achterkamertjes, maar gewoon via Nederlandse websites en via maaltijdbezorgers. Consumenten kopen ze soms zonder het te weten, aangetrokken door de lagere prijs.

Handelsroutes vanuit Denemarken en Polen

Volgens het onderzoek van EenVandaag komen de blikjes via vaste routes Nederland binnen. Frisdrank in blikjes wordt illegaal vanuit Denemarken via Duitsland naar Nederland gebracht. Bierblikjes komen vanuit Polen ons land binnen. Het gaat dus om een georganiseerde keten waarbij meerdere landen betrokken zijn.

Belangrijk detail: het importeren van blikjes zonder statiegeld is verboden in Nederland. Maar de verkoop en aankoop ervan zijn dat niet. Dat juridische gat maakt de handel aantrekkelijk en moeilijk aan te pakken. Importeurs overtreden de wet, maar restaurants en webwinkels die de blikjes doorverkopen, handelen formeel gezien legaal. Dat maakt handhaving bijzonder ingewikkeld.

Voor ondernemers zijn de blikjes zonder statiegeld aantrekkelijk omdat ze vaak goedkoper zijn dan hun legale alternatieven. Ze betalen immers geen statiegeldheffing, waardoor de inkoopprijs lager ligt. Die besparing kunnen ze doorberekenen aan klanten, of zelf opstrijken als extra marge. Dat maakt het economisch aantrekkelijk om de ogen te sluiten voor de herkomst van de blikjes, aldus de berichtgeving van EenVandaag.

Inspectie schat omvang op miljoenen

De Inspectie Leefomgeving en Transport, kortweg de ILT, bevestigt tegenover EenVandaag dat de omvang van het probleem groot is. De inspectie schat dat jaarlijks tussen de 25 en 50 miljoen blikjes zonder statiegeld worden verkocht in Nederland. Dat zijn tientallen miljoen blikjes die buiten het statiegeldsysteem om circuleren.

Die schatting is indrukwekkend. Ter vergelijking: dat betekent dat mogelijk miljoenen euro’s aan statiegeldopbrengsten mislopen. Geld dat bedoeld is om het systeem te financieren en zwerfafval te bestrijden, komt nooit aan bij de daarvoor bestemde instanties. De ILT erkent daarmee indirect dat de handhaving tot nu toe onvoldoende effect heeft gehad.

Rol van georganiseerde misdaad

Het meest verontrustende aspect van het onderzoek is de vermeende betrokkenheid van georganiseerde misdaad. Volgens EenVandaag verdienen criminelen aan de illegale invoer van de blikjes. De handel wordt omschreven als een miljoenenhandel. Het gaat daarbij niet om incidentele smokkel, maar om een gestructureerde operatie met vaste aanvoerroutes en afzetkanalen.

Het is daarbij belangrijk om nuance aan te brengen. Hart van Nederland, dat het onderzoek van EenVandaag overneemt, vormt geen onafhankelijke bevestiging van de bevindingen. Beide berichten zijn gebaseerd op hetzelfde onderzoek. Welk concreet bewijs er is voor de betrokkenheid van georganiseerde misdaad, en om hoeveel criminele winst het precies gaat, is op basis van de beschikbare informatie niet volledig te beoordelen. De onderbouwing van die claim verdient nadere verificatie.

Blikjes belanden in het milieu

Een direct gevolg van de illegale handel is dat de blikjes zonder statiegeld vaker in het milieu terechtkomen. Omdat er geen financieel voordeel is voor consumenten om de blikjes in te leveren, ontbreekt de prikkel om ze te retourneren. Ze belanden daardoor vaker op straat, in parken of in het water.

Dat ondermijnt precies het doel waarvoor het statiegeld was ingevoerd. Het systeem werkt alleen als alle blikjes eraan deelnemen. Elke blikje dat buiten het systeem om circuleert, vergroot het zwerfafvalprobleem dat de maatregel juist moest oplossen. Milieubeschermers en handhavers maken zich zorgen over de cumulatieve impact van tientallen miljoenen blikjes die jaarlijks buiten het systeem blijven.

Politiek overweegt verkoopverbod

De bevindingen laten een duidelijk gat zien in de huidige wetgeving. Het importverbod bestaat, maar heeft onvoldoende effect omdat de doorverkoop gewoon is toegestaan. De politiek denkt er daarom over na om niet alleen de import, maar ook de verkoop van blikjes zonder statiegeld te verbieden.

Een dergelijk verbod zou de juridische basis fundamenteel veranderen. Nu kunnen verkopers zich verschuilen achter het argument dat zij zelf niets strafbaars doen. Bij een verkoopverbod vervalt dat argument. Handhavingsinstanties als de ILT zouden dan ook bij restaurants, webwinkels en maaltijdbezorgers kunnen optreden. Welke politici of partijen precies een verkoopverbod overwegen, en in welke fase dat voornemen verkeert, is op basis van de huidige berichtgeving nog niet duidelijk.

Wat staat er nu op het spel

De onthullingen van EenVandaag raken meerdere belangen tegelijk. Het gaat om milieubescherming, om eerlijke concurrentie tussen ondernemers die wel en niet de regels volgen, en om de integriteit van een systeem dat de overheid met veel moeite heeft ingevoerd. Als de illegale handel ongehinderd doorgaat, verliezen zowel het milieu als het statiegeldsysteem aan effectiviteit.

De komende periode zal duidelijk worden of de politiek daadwerkelijk stappen zet om het juridische gat te dichten. Tot die tijd blijven tientallen miljoenen blikjes per jaar buiten het systeem circuleren, verdienen criminelen aan de import ervan en ligt de handhavingstaak bij een inspectie die de omvang van het probleem erkent maar vooralsnog beperkt kan optreden.

Bronnen: EenVandaag.nl, Hart van Nederland