Op Prinsjesdag dook een ongemakkelijke waarheid op uit de begrotingsstukken: de belastingoplossing die een meerderheid in de Tweede Kamer en de Eerste Kamer voorstaat, dreigt de schatkist een verbluffend bedrag te kosten. De kosten van een vermogenswinstbelasting als opvolger van de omstreden box 3-heffing lopen volgens ramingen op tot tientallen miljarden euro’s. Daarmee wordt een politieke wens plotseling een bijzonder dure rekening.
Een slepend belastingprobleem
De problemen met box 3 slepen al jaren. De Hoge Raad plaatste eind 2021 een bom onder het systeem met een zogenoemd kerstarrest. Daarin oordeelde de hoogste rechter dat de toenmalige vermogensrendementsheffing onwettig was. Die heffing ging uit van een fictief rendement op vermogen, ongeacht wat de spaarder of belegger werkelijk verdiende. Sindsdien zoeken opeenvolgende kabinetten naarstig naar een juridisch houdbaar alternatief.
Het parlement heeft daarin een duidelijke voorkeur. Een brede meerderheid van voornamelijk rechtse partijen wil een belasting die uitsluitend het werkelijk genoten rendement belast. Daarvoor zijn globaal twee varianten denkbaar. Bij een vermogensaanwasbelasting betaalt de belastingplichtige elk jaar belasting over zijn vermogenswinst, ook het deel dat nog niet verzilverd is. Bij een vermogenswinstbelasting rekent de Belastingdienst pas af op het moment dat iemand zijn vastgoed of effecten daadwerkelijk verkoopt en de winst incasseert.
Het kabinet koos aanvankelijk voor de vermogensaanwasbelasting. Toch bleek die keuze politiek onhoudbaar. Partijen als VVD en CDA vrezen dat beleggers gedwongen worden hun bezit voortijdig te verkopen om een jaarlijkse belastingaanslag te kunnen voldoen. Bovendien vond een krachtige lobby van werkgeversorganisatie VNO-NCW, beleggersverenigingen en de Nederlandse Orde van Belastingadviseurs gretig gehoor in het parlement. Het resultaat: de politieke steun verschoof naar de duurdere variant.
De coalitie gooit het probleem over de heg
Omdat de coalitiepartijen onderling geen overeenstemming konden bereiken, kozen minister van Financiën Eelco Heinen (VVD) en staatssecretaris Eelco Eerenberg (D66) voor een andere aanpak. Zij stuurden het parlement op Prinsjesdag een Kamerbrief met vier scenario’s om het ‘complexe vraagstuk’ rond de vermogensbelasting op te lossen. Daarmee leggen de twee bewindslieden de hete aardappel nadrukkelijk bij de Tweede Kamer.
Die brief bevat bovendien voor het eerst een concrete raming van de kosten. Tot en met 2035 zou de invoering van een vermogenswinstbelasting, afhankelijk van de exacte invoeringsdatum en de gekozen methode, tussen de 13 en 23 miljard euro aan belastingopbrengsten kosten. Daarna blijft er bovendien een structurele derving van 100 miljoen euro per jaar bestaan. Dat zijn geen kleingeld.
Waarom kost dit zo veel geld?
De verklaring voor die enorme kosten zit in de kern van de vermogenswinstbelasting. Omdat beleggers pas belasting betalen op het moment van verkoop, schuift een groot deel van de belastingopbrengsten ver naar de toekomst. In de beginjaren valt er daardoor een fors gat in de belastinginkomsten. Dat gat wordt later niet meer ingehaald, omdat de derving een permanent karakter heeft.
Daarbij komt nog een ander risico: ontwijking. Wie zijn vermogen belastingvrij wil laten groeien, hoeft simpelweg zijn vastgoed of aandelen niet te verkopen. Door de verkoop lang uit te stellen, ontwijkt de belegger jarenlang de fiscus. Dat verklaart ook de structurele derving van 100 miljoen euro per jaar die zelfs na 2035 overblijft. De Belastingdienst kan bovendien moeilijk controleren wanneer iemand besluit wél of niet te verkopen.
Wie draait op voor het verlies?
Het miljardenverlies moet uiteraard ergens vandaan komen. De Tweede Kamer besloot eerder al dat de dekking moet worden gevonden binnen het zogenoemde vermogensdomein. De rekening mag dus niet worden doorgeschoven naar lage inkomens. Heinen en Eerenberg doen in hun brief een aantal suggesties. Eén optie is het verhogen van het box 3-tarief. Daarmee betalen spaarders meer, ook al profiteren zij niet van de voordelen van de vermogenswinstbelasting. Dat is een politiek gevoelige keuze.
Andere dekkingsmogelijkheden die de bewindslieden noemen zijn het beperken van het maximale leenbedrag in box 2, het afschaffen van het lage tarief in de vennootschapsbelasting, het afschaffen van de zelfstandigenaftrek en het verhogen van de inkomstenbelasting voor de hoogste inkomens. Het kabinet geeft daarbij aan dat deze lijst niet uitputtend is. Daarmee nodigen Heinen en Eerenberg de Kamer uit met eigen dekkingsvoorstellen te komen.
Onterechte vrees of serieus probleem?
Opvallend is dat het centrale argument voor de vermogenswinstbelasting, namelijk dat beleggers gedwongen worden te verkopen, niet onomstreden is. Uit data van de Belastingdienst blijkt dat verreweg de meeste vastgoed- en effectenbezitters genoeg liquide middelen hebben om de jaarlijkse aanwasbelasting gewoon te betalen. De vrees dat zij hun bezit gedwongen moeten verkopen, lijkt dus overdreven. Toch slaagde de lobby van beleggers en bedrijven erin het politieke debat naar hun hand te zetten.
Bovendien tonen de Prinsjesdagstukken aan dat de ‘eerlijkere’ vermogenswinstbelasting ook nadelen heeft voor gewone spaarders. Doordat het verlies gecompenseerd moet worden binnen het vermogensdomein, dreigen hogere tarieven voor spaarders die juist geen aandelenbeleggers zijn. De droomoplossing van het parlement pakt daarmee voor een deel van de belastingbetalers mogelijk oneerlijker uit dan men had gehoopt.
Parlement aan zet
Nu de stukken op tafel liggen, is de politiek aan zet. Het kabinet heeft de bal nadrukkelijk bij het parlement gelegd. De Tweede Kamer moet nu beslissen welk scenario het meest wenselijk is en hoe het miljardenverlies wordt gedekt. Dat debat belooft hard te worden, want de belangen zijn groot en de meningen scherp verdeeld. Eén ding is na Prinsjesdag in ieder geval duidelijk: de droomoplossing voor box 3 heeft een prijskaartje dat niemand graag wil betalen.
Bronnen en credits
Bronnen: Nederlands Dagblad, Volkskrant
