Box 3-chaos zet Prinsjesdag-begroting onder druk: ‘Stikstofachtig verhaal’

Het kabinet worstelt met een oud probleem dat nu keihard terugslaat op de begrotingsonderhandelingen. De box 3-belasting dreigt de Prinsjesdag-deal van het kabinet zwaar te verstoren. Staatssecretaris Eelco Eerenberg van Financiën moet met een oplossing komen die de wetgeving redt in de Eerste Kamer. Zijn keuzes bepalen hoeveel geld er straks overblijft voor andere politieke wensen. In Den Haag groeit de nervositeit nu de deadline nadert.

Al jaren een open zenuw

De problemen rond box 3 zijn allesbehalve nieuw. Al sinds de kerst van 2021 houdt de kwestie het ministerie van Financiën volledig in de greep. Destijds oordeelde de rechter dat de manier van heffen niet langer houdbaar was. Sindsdien zoekt Den Haag naar een systeem dat wel standhoudt. Elke nieuwe poging strandt tot nu toe op juridische bezwaren of felle politieke kritiek. Ambtenaren en bewindslieden wisselen elkaar af zonder dat er een definitieve doorbraak komt. De kwestie sleept inmiddels al jaren voort, zonder uitzicht op een snelle afronding.

Voor gewone spaarders en beleggers betekent dit voortdurende onzekerheid. Zij weten nog altijd niet hoeveel belasting zij uiteindelijk moeten betalen over hun vermogen. Die onduidelijkheid zet ook druk op het vertrouwen in de overheid. Het kabinet beseft dat een nieuwe misser grote gevolgen kan hebben. Vandaar dat de druk op Eerenberg om met een sluitend plan te komen alleen maar toeneemt.

Miljarden in de weegschaal

De financiële gevolgen van een nieuwe regeling zijn enorm. Een fundamentele aanpassing van het huidige systeem raakt direct de schatkist. Hoe ruimhartiger de compensatie voor spaarders en beleggers uitvalt, hoe minder budget er overblijft. Andere ministeries wachten gespannen af wat er straks nog te verdelen valt. De begroting voor komend jaar hangt voor een groot deel af van deze ene knoop. Niemand binnen het kabinet wil op dit moment al concrete bedragen noemen, uit angst de onderhandelingen te verstoren.

Toch is duidelijk dat het om potentieel miljarden euro’s gaat. Dat bedrag kan andere beloftes uit het coalitieakkoord onder druk zetten. Denk aan plannen voor zorg, defensie of woningbouw. Elke euro die naar box 3 gaat, is een euro die elders ontbreekt. Die rekensom maakt de discussie binnen het kabinet extra gevoelig.

Eerste Kamer eist duidelijkheid

Vooral de rechterflank van de Eerste Kamer voert de druk fors op. Volgens berichtgeving eisen deze partijen dat het huidige systeem fundamenteel wordt herzien. Een simpele reparatie accepteren zij niet langer. Het kabinet moet daarom met een wetsvoorstel komen dat daadwerkelijk standhoudt in de senaat. Lukt dat niet, dan dreigt een nieuwe juridische en politieke impasse. Die impasse zou de hele Prinsjesdag-agenda kunnen vertragen.

Eerenberg onder zware tijdsdruk

Staatssecretaris Eelco Eerenberg moet de wetgeving alsnog door de Eerste Kamer loodsen. Hij werkt aan een pakket dat recht doet aan eerdere rechterlijke uitspraken. Tegelijk moet zijn plan financieel haalbaar blijven voor het kabinet. Binnen Financiën wordt naar verluidt naarstig gerekend aan diverse scenario’s. Welke route hij uiteindelijk kiest, is nog niet naar buiten gebracht. Zijn beslissing bepaalt mede of de hele Prinsjesdag-deal overeind blijft.

Binnen de coalitie leeft de vrees dat vertraging fataal kan zijn. Een nieuw uitstel zou het vertrouwen in het kabinet verder ondermijnen. Ministers dringen daarom aan op snelheid, zonder dat de zorgvuldigheid in het geding komt. Die balans is precies waar Eerenberg nu voor staat.

Vergelijking met het stikstofdossier

Binnen het kabinet klinkt een opvallende waarschuwing over de gevolgen van verder uitstel. ‘Als je dit laat doormodderen, krijg je zo’n stikstofachtig verhaal’, valt te lezen in De Telegraaf. Die vergelijking raakt in Den Haag een gevoelige snaar. Het stikstofdossier sleept immers al jaren voort zonder werkbare oplossing. Niemand wil dat scenario nu ook bij box 3 zien terugkeren. De uitspraak onderstreept hoe urgent een snelle en houdbare oplossing wordt gevonden.

Analisten wijzen erop dat de vergelijking niet toevallig is. Beide dossiers kennen jarenlange juridische strijd en politieke verdeeldheid. Beide raken bovendien direct de portemonnee van gewone burgers. Die combinatie maakt het extra riskant voor het kabinet om nog langer te wachten.

Onzekerheid blijft troef

Veel details rond de uiteindelijke oplossing blijven nog onduidelijk. Op welke termijn Eerenberg zijn plannen precies presenteert, is niet bekend. Ook het exacte bedrag van een oplossing staat nog nergens vast. Welke partijen precies tot de kritische rechterflank van de senaat horen, blijft eveneens vaag. Die onzekerheid maakt de onderhandelingen extra ingewikkeld voor alle betrokkenen. Het kabinet moet voortdurend balanceren tussen juridische zekerheid en financiële haalbaarheid.

De komende weken worden daarom cruciaal voor de hele begroting. Het kabinet moet ruim voor Prinsjesdag met een antwoord komen op de box 3-vraag. Slaagt Eerenberg daar niet in, dan staat de hele deal op losse schroeven. Slaagt hij wel, dan kan het kabinet verder met de rest van zijn plannen. Voorlopig blijft de box 3-kwestie de grootste onzekere factor in Den Haag.