Schiphol en de AIVD veranderden voorgoed na 9/11: ‘Een individu kan nu met eenvoudige middelen toeslaan’

Exact 25 jaar geleden boorden twee gekaapte vliegtuigen zich in de Twin Towers van het World Trade Center in New York, en veranderde de wereld in één ochtend radicaal. Bijna drieduizend mensen kwamen om bij de aanslagen van 11 september 2001, uitgevoerd door Al-Qaeda. Vandaag, op 11 september 2026, staat de wereld opnieuw stil bij die dag. Maar de vraag die boven alles uittorent, is of al die veranderingen in veiligheidsbeleid en inlichtingenwerk ons werkelijk beter hebben beschermd.

Een dag die alles stillegde

Amerikakenner Victor Vlam woonde op het moment van de aanslagen in Virginia, een staat waar veel gezinnen van militairen wonen. Zijn vader werkte destijds op een grote militaire basis in Norfolk. Nadat ook het Pentagon werd geraakt, sloeg de schrik om het hart bij veel van zijn klasgenoten. Bovendien was het juist het moment waarop het tweede vliegtuig de torens raakte dat alles voor hem veranderde. ‘Toen dacht iedereen: dit is gewoon een aanval op de Verenigde Staten,’ zei hij later. Op school zag hij leerlingen en docenten huilen, waarna de lessen grotendeels stilvielen en iedereen gezamenlijk naar CNN keek. ‘Die beelden staan in mijn geheugen gegrift.’

Ook in Amsterdam sloeg de schok hard toe. Op Schiphol werd direct een crisisorganisatie opgestart nadat het Amerikaanse luchtruim werd gesloten. Ongeveer dertig vliegtuigen waren die ochtend vanaf Schiphol onderweg naar de Verenigde Staten. Een deel keerde terug naar Amsterdam, een deel week uit naar Canada. Duizenden passagiers strandden op de luchthaven, zonder te weten wat er precies gaande was en of er thuis nog meer zou volgen.

Schiphol sindsdien voorgoed veranderd

De gevolgen voor de luchtvaart waren ingrijpend en blijvend. Op Schiphol werden na de aanslagen de veiligheidsmaatregelen drastisch aangescherpt. Cockpitdeuren werden versterkt en kogelwerend gemaakt. Strengere toegangsprocedures, vergrendelde cockpits en verbeterde bagagecontroles werden ingevoerd of aangescherpt. Iemand die destijds in het crisisteam zat, omschreef het later als een breekpunt: voor en na die dag bestond er voor de luchthaven een compleet ander tijdperk. Die veranderingen zijn tot op de dag van vandaag zichtbaar voor elke reiziger die door de beveiligingsgangen loopt.

Veiligheidsdiensten flink uitgebreid

Defensie- en terrorismeverslaggever Silvan Schoonhoven van De Telegraaf analyseert hoe de aanpak van terrorisme sindsdien is verschoven. Volgens hem werden na 9/11 de veiligheidsdiensten, waaronder de AIVD, flink uitgebreid. Daarnaast kwam er veel meer gerichte aandacht voor jihadistisch terrorisme. Bovendien beschikken inlichtingendiensten nu over veel meer instrumenten om verdachte communicatie te onderscheppen. Een aanslag van de omvang van 9/11 acht Schoonhoven daarom tegenwoordig minder waarschijnlijk. Voor een grootschalige, gecoördineerde aanslag zijn immers veel daders en onderlinge communicatie nodig, en dat vergroot de kans dat plannen vroegtijdig worden ontdekt.

Toch is de dreiging daarmee niet verdwenen, benadrukt Schoonhoven. De aard ervan is veranderd. Waar vroeger grote netwerken en lange planning noodzakelijk waren, kan een individu tegenwoordig door extremistische content op sociale media worden geïnspireerd. ‘Een individu kan nu met eenvoudige middelen toeslaan,’ aldus Schoonhoven. Die verschuiving van georganiseerd netwerk naar eenzame wolf maakt de dreiging moeilijker te voorspellen en te voorkomen. Daarom waarschuwt ook de AIVD expliciet voor dit type terreurverdachte.

Wereldwijde herdenkingen op 25-jarige verjaardag

Op de 25-jarige herdenking stonden wereldwijd politici en staatshoofden stil bij de slachtoffers. De Spaanse koning Felipe legde vrijdag een krans op de marinebasis van Rota, georganiseerd door de Spaanse marine en de Amerikaanse strijdkrachten. Tijdens de plechtigheid werden de volksliederen van beide landen gespeeld. Ook de Amerikaanse ambassadeur in Spanje was aanwezig. Koning Felipe toonde daarmee zijn solidariteit en broederschap met het Amerikaanse volk, aldus het Spaanse koninklijk hof. Verder werden in de Verenigde Staten herdenkingen gehouden met lege stoelen, minuten stilte en traplopen ter nagedachtenis aan de hulpdiensten die op die dag hun leven verloren.

In Nederland werd eveneens stilgestaan bij de slachtoffers en de nasleep van de aanslagen. Naast officiële herdenkingen kwamen persoonlijke verhalen naar buiten van mensen die die dag precies weten wat ze deden, waar ze waren en hoe de schrik door hun lichaam trok. Die herinneringen zijn na 25 jaar niet vervaagd. Bovendien brachten media documentaires, podcasts en terugblikken die laten zien hoe diep de aanslagen zich in het collectieve geheugen hebben genesteld.

Wat de verschuiving in dreiging betekent voor burgers

Voor gewone burgers is de impact van de veranderde dreiging misschien minder zichtbaar, maar wel degelijk aanwezig. De langere wachtrijen bij beveiligingschecks op luchthavens als Schiphol, de cameratoezicht in stadscentra en de meldpunten voor radicalisering zijn allemaal directe erfenissen van 9/11. Toch voelen burgers zich niet altijd veiliger. De vrees voor een aanslag door een eenzame dader, iemand zonder voorafgaande signalen, is juist toegenomen. Dat is een fundamenteel verschil met de dreiging van georganiseerde netwerken waartegen het systeem na 2001 werd opgebouwd.

Lessen geleerd, maar waakzaamheid blijft noodzaak

Experts zijn het erover eens dat de wereld na 9/11 beter is uitgerust om grootschalige aanslagen te voorkomen. Internationale samenwerking tussen inlichtingendiensten is intensiever dan ooit. Echter, de nieuwe realiteit van geradicaliseerde individuen die zonder netwerk handelen, stelt veiligheidsdiensten voor nieuwe uitdagingen waarvoor de antwoorden van 2001 niet langer volstaan. De aanslagen van 11 september 2001 hebben het veiligheidslandschap voor altijd herschreven, maar de perfecte bescherming bestaat niet. Wat overblijft op deze herdenkingsdag, is de les dat waakzaamheid, internationale samenwerking en alertheid op nieuwe dreigingsvormen geen overbodige luxe zijn, maar een permanente noodzaak.