Kabinet geeft veiligheidsdiensten drastisch meer bevoegdheden: ‘Grote dreiging´

Het kabinet heeft een verstrekkend wetsvoorstel gepresenteerd dat de AIVD en MIVD aanzienlijk meer armslag geeft. De nieuwe wet is volgens de bewindslieden een noodzakelijk antwoord op een wereld die ingrijpend is veranderd. De vraag is echter wat burgers hiervan in de praktijk merken, en of de privacywaarborgen werkelijk overeind blijven.

Een wereld die fundamenteel is veranderd

Toen de huidige Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten in 2017 werd opgesteld, was het dreigingslandschap een ander. Landen als Rusland, China en Iran voerden minder zichtbare en minder complexe operaties uit tegen Nederland. Dat is sindsdien drastisch veranderd, aldus de ministers. De dreiging is bovendien niet langer gericht op specifieke doelen, maar op de samenleving als geheel. Hackaanvallen, desinformatiecampagnes en spionage zijn inmiddels alledaagse realiteit geworden.

Minister Dilan Yeşilgöz van Defensie en minister Pieter Heerma van Binnenlandse Zaken presenteerden het voorstel gezamenlijk. Yeşilgöz, verantwoordelijk voor de MIVD, was helder over de ambitie: “Met deze wet wordt ons mes scherper.” Heerma, die de AIVD onder zijn hoede heeft, sloot zich daarbij aan. Beiden benadrukten dat de huidige wetgeving onvoldoende is toegerust voor de dreigingen van vandaag en morgen.

Wat verandert er concreet?

Het wetsvoorstel bevat meerdere ingrijpende aanpassingen. Zo vermindert de toetsing vooraf, terwijl er meer controle plaatsvindt tijdens de daadwerkelijke inzet van bevoegdheden. Bovendien kunnen bepaalde bevoegdheden voortaan langer worden ingezet zonder afzonderlijke tussentijdse toetsing. Dat is een substantiële verschuiving ten opzichte van de huidige wet, waarbij vooraf toestemming vereist is voor de meeste operaties.

Toch zijn er uitzonderingen. Grote onderscheppingen van data, DNA-afname en het binnentreden van woningen vallen buiten deze versoepeling. Daarvoor blijft de bestaande, strengere toetsingsprocedure van kracht. Daarnaast breidt het voorstel een bestaande bevoegdheid uit. Een tijdelijke wet uit 2024 stond de diensten al toe om sneller op te treden tegen landen met een offensief cyberprogramma. Voortaan geldt dat ook voor alle andere landen en organisaties die zich richten tegen Nederland of Nederlandse belangen, inclusief groepen op de EU-terreurlijst.

Staatsnoodrecht als nieuw instrument

Een opvallend onderdeel van het voorstel is de opname van staatsnoodrecht in de wet. Ministers krijgen hiermee de mogelijkheid om de diensten in buitengewone omstandigheden te laten opereren buiten de reguliere kaders. Dit instrument is bedoeld voor situaties waarin Nederland betrokken raakt bij een grootschalig conflict. Het parlement behoudt echter een cruciale rol: de inzet van het staatsnoodrecht vereist parlementaire goedkeuring. Zonder die instemming kunnen ministers het instrument niet activeren.

Bovendien introduceert het kabinet een nieuw onafhankelijk controlemechanisme: het College van Toetsing en Toezicht. Dit orgaan moet toezicht houden op de werkwijze van de AIVD en MIVD. Het kabinet presenteert dit als een compenserende maatregel voor de verminderde voorafgaande toetsing. Critici zullen echter ongetwijfeld vragen stellen over de precieze bevoegdheden en de onafhankelijkheid van dit nieuwe college.

Kabinet: ‘De waarborgen blijven overeind’

Minister Yeşilgöz benadrukt dat de nieuwe wet de grondrechten van burgers niet aantast. “Daar verandert niks aan”, stelde ze nadrukkelijk. De drempel voor het inzetten van bevoegdheden blijft volgens het kabinet hoog. Tegelijkertijd erkennen Yeşilgöz en Heerma dat het hier gaat om voorstellen die “dermate omvangrijk en ingrijpend” zijn dat een volledig nieuwe wet nodig is. Dat is een opvallende combinatie: ingrijpend genoeg voor een nieuwe wet, maar zonder gevolgen voor de waarborgen.

Het is belangrijk dit als het standpunt van het kabinet te lezen. Privacyorganisaties, toezichthouders en oppositiepartijen hebben zich nog niet publiekelijk uitgesproken over het voorstel. Omdat het wetsvoorstel nu in consultatie gaat, krijgen belanghebbenden de gelegenheid te reageren op de plannen. Die reacties kunnen het maatschappelijke debat over de balans tussen veiligheid en privacy verder aanwakkeren.

Dreiging als motor achter de wet

De bewindslieden schetsen een somber beeld van het huidige dreigingslandschap. Volgens hen is de dreiging van statelijke actoren de afgelopen jaren niet alleen toegenomen, maar ook fundamenteel van aard veranderd. Spionage en sabotage zijn niet langer gericht op militaire doelen alleen, maar ook op vitale infrastructuur, economische belangen en democratische processen. Dat vraagt, in hun optiek, om diensten die sneller en slagvaardiger kunnen handelen dan de huidige wet toestaat.

De nieuwe wet sluit bovendien aan op een bredere Europese beweging. Meerdere EU-landen hebben de afgelopen jaren hun inlichtingenwetgeving aangescherpt, mede als reactie op toegenomen hybride dreigingen. Nederland loopt daarmee niet voorop, maar haalt wel in. De koppeling aan de EU-terreurlijst als criterium voor uitbreiding van bevoegdheden illustreert hoe nauw de nationale en Europese aanpak worden verweven.

Nu in consultatie, daarna naar het parlement

Het wetsvoorstel bevindt zich momenteel nog in de beginfase. De consultatiefase biedt burgers, organisaties, juristen en andere betrokkenen de kans om hun zienswijze in te dienen. Daarna volgt behandeling in de Tweede Kamer en uiteindelijk de Eerste Kamer. Gezien de omvang en gevoeligheid van de voorstellen is een uitgebreid parlementair debat te verwachten. Wanneer de wet precies van kracht wordt, is op dit moment nog niet bekend.